Het Utrechts Geveltekenfonds

Bestuur Utrechts Geveltekenfonds:

Jan Scheffer (voorzitter)
Paul Krijnen (secretaris)
Rob van der Lingen (penningmeester)
Rietje de Bruijn
Cor van Ingen
Wim van Gelder

Vrienden UGTF

Het Utrechts Geveltekenfonds staat voor de uitdagende opgave om vele doeleinden te realiseren: verschillende van de in de stad nog aanwezige gevelstenen verkeren niet in goede staat en moeten worden gerestaureerd. Vele stenen zouden weer teruggebracht of herplaatst kunnen worden. Er zijn nogal wat mensen die geïnteresseerd zijn in het plaatsen van een nieuwe gevelsteen in hun huis of hun huis weer een naam willen geven. Dit alles vergt veel geld. Het UGTF zou dan ook zeer dankbaar zijn als u onze stichting zou willen steunen door donateur te worden (15 euro per jaar). Giften en donaties zijn natuurlijk ook van harte welkom. Ons rekeningnummer is: Rabobank: NL46RABO0167983148

De boekjes Langs Utrechtse Geveltekens (12,50 euro)  en Utrecht in Detail Nederlands/Engelstalig (7,50 euro) zijn te bestellen bij de secretariaat van het UFGT (p.krijnen@ugtf.nl).

HISTORIE UTRECHTS GEVELTEKENFONDS 

De stichting het Utrechts Geveltekenfonds  (UGTF) is voortgekomen uit de in 1923 opgerichte vereniging Oud-Utrecht, de historische vereniging voor stad en provincie Utrecht.

Doelstelling UGTF

            Het doel van de nieuwe stichting was en is interesse te wekken voor een specifiek onderdeel van de geschiedenis van de stad en provincie: de geveltekens.

Het besluit tot de oprichting van een Geveltekenfonds is al op 19 november 1975 genomen door de ledenvergadering van Oud-Utrecht. De daadwerkelijke oprichting vond pas plaats op 6 mei 1977 In de tussenliggende periode is er door 21 vrijwilligers een inventarisatie gemaakt van de geveltekens in de binnenstad van Utrecht. De stichting het Utrechts geveltekenfonds stelt zich volgens de statuten ten doel: het handhaven, c.q. terugbrengen, restaureren en doen gebruiken van geveltekens, grenspalen en grensstenen in de ruimste zin, mede ten einde de belangstelling voor plaatselijke of algemene toestanden of omstandigheden in het verleden of de huidige toestand te bevorderen,. Het werkgebied der stichting omvat de Provincie en aangrenzende gebieden. En daarnaast: het stimuleren van de belangstelling voor geveltekens, het inventariseren, documenteren en bestuderen daarvan.

Wat is een gevelteken?

Het Geveltekenfonds heeft vele discussies gewijd aan wat nu precies een gevelteken is Hierover zijn de meningen verdeeld. Van Lennep en ter Gouw hebben in Het Boek der Opschriften (1869) vijf typen tekens genoemd: gevelstenen, figuren op de gevel, afbeeldingen en opschriften op gevels en balken, uithangborden, overige afbeeldingen. Dus bijvoorbeeld een houten plankje dat de nok van een dak van een boerderij siert, een uithangbord, een op de gevel geschilderde naam van een huis, maar ook een meer kostbare gevelsteen.          

Eerste activiteiten

Meteen na de oprichting zijn er verschillende activiteiten ontplooid, zoals het inventariseren en documenteren van geveltekens in de provincie, van de verdwenen geveltekens in de stad, huisnamen (ook de geschilderde) en het herplaatsen van een replica van het beeld van Hendrik IV in de gevel van het pand Mariastraat, hoek Mariaplaats. De replica van een negentiende-eeuws houten beeld is gemaakt door de kunstenaar Evert van Kooten Niekerk uit Utrecht.

Boekjes

In 1990/1991 heeft Susanne Weide veel werk verricht door en aantal wandelingen samen te stellen langs de geveltekens van de binnenstad. Deze wandelingen zijn gebundeld aanvankelijk in twee boekjes en later (2004) in het boekje: Langs Utrechtse geveltekens, waarin een beschrijving wordt gegeven van de verschillende geveltekens. Ter gelegenheid van de presentatie van het eerste boekje heeft Susanne Weide in 1990 een tentoonstelling samengesteld: De Vergulde Druif, geveltekens uit het depot.

Nieuwe geveltekens

In de loop van de jaren zijn er een aantal nieuwe geveltekens aangebracht, veelal vervaardigd door Koos Boomstra en Tsjerk Holtrop, zoals: DEN TEEREN OVEN , (Oudegracht 332, 1996), IN HET STOF (Springweg 58, 1998), WAAR DEN DAAS HET PAPIER KUST (Oude Kamp 3 en 5 2001).

Restauraties en replica

In 2010 zijn in samenwerking met de afdeling monumenten van de gemeente Utrecht vier gevelstenen die in slechte staat waren, gerestaureerd: ‘Koning David, spelend op de harp’ (Oudegracht 122) In De 3 Krone’ (Oudegracht 227), ‘De Twee Koppen’ (Zoutmarkt, achterzijde van Choorstraat 40) en ‘De Dri Kalckdragers (Oudegracht 242).

Aan het Wed is een kopie aangebracht van het oude reclamebord van de hemdenfabriek van Gérard Murkens. De oorspronkelijke bovenste ring is gerestaureerd en aan het Nederlands Volksbuurtmuseum overgedragen.

Nederlands/Engelstalig boekje

In 2010 is een boekje met één wandeling Utrecht in detail uitgegeven. Om ook buitenlandse bezoekers de mogelijkheid te geven kennis te maken met de fraaie gevelstenen in de binnenstad is er een Engelse vertaling aan toegevoegd.

Centraal Israëlitisch Weeshuis

In 2013 zijn de in de Tweede Wereldoorlog verdwenen gevelstenen van het Centraal Israëlitisch Weeshuis, die de gevel aan de Nieuwe Gracht 92 sierden, weer teruggebracht, ter nagedachtenis aan de Joodse weeskinderen en hun verzorgers die hier in 1942 werden weggevoerd. Dit project werd gerealiseerd in samenwerking met de afdeling monumenten van de gemeente Utrecht. De stenen werden door beeldhouwer Richard Wendling ontworpen en vervaardigd.

Vrede van Utrecht

Ter gelegenheid van de 300 jaar Vrede van Utrecht werd aan de hand van een oude tekening door beeldhouwer Richard Wendling een replica gemaakt van een verdwenen gevelsteen, die het Vredesjaar 2013 als onderwerp had. De nieuw vervaardigde steen werd in de Brandstraat geplaatst. Het project werd door de gemeente Utrecht mogelijk gemaakt.

Huidige projecten

Dit jaar,2014, zal de uit het begin van de 17de stammende gevelsteen DE ZWARTE LEEUW worden gerestaureerd en teruggeplaatst in de gevel van het pand Neude 38. Ook zal de fundatiesteen van het kantoor van de Schietschuitschippers op de originele locatie aan de Nieuwekade worden teruggeplaatst. Laatstgenoemde project geschiedt in samenwerking met de werkgroep Directe Voorzieningen van de gemeente Utrecht, waarmee in het verleden al vaker succesvol is samengewerkt. In samenwerking met het Volksbuurtmuseum Wijk-C wordt gewerkt aan herplaatsing en restauratie van gevelstenen in Wijk-C. Met het Utrechts Monumenten Fonds is er overleg over restauratie van de poort van de Bruntenhof.

HISTORIE GEVELTEKENS

Geveltekens zijn al heel oud fenomeen. De oudste gevelsteen in de stad Utrecht dateert uit de 12de eeuw, de fundatiesteen uit de Smeetoren uit 1145.Hierop wordt verteld wanneer de toren is gebouwd en wie op dat moment de machtigste mannen van de stad waren. De originele steen is in het bezit van het Centraal Museum, een kopie is in het wegdek van de Lange Smeestraat, ter hoogte van de plaats waar de toren stond, geplaatst. Misschien waren er nog oudere stenen.

Hoe het ook zij, de eerste bakstenen huizen werden in Utrecht vanaf 1200 gebouwd. Dit waren veelal ´stadskastelen´. De familie Van Amstel liet vermoedelijk een van de eerste stenen huizen bouwen, dit huis stond aan de Vismarkt. Het is niet ondenkbaar dat de familie een wapensteen in de gevel had. Ook veel kooplieden lieten stenen huizen bouwen. Voor deze kooplieden was het van het van groot gewicht dat hun pand te vinden was en aangezien tot ongeveer de 19de  eeuw huisnummering ontbrak was het van belang een steen in de gevel te hebben die het beroep van de bewoner of de functie van het pand aangaf. De meeste huizen waren echter in de middeleeuwen en vaak ook nog in de 16de eeuw van hout. Veel van deze houten huizen hadden luifels en zullen ook vaak (meerdere) houten geveltekens, veelal in de vorm van een uithangbord hebben gehad

Vele geveltekens zijn echter nu verdwenen uit de gevels, vooral in de 19de eeuw en de eerste helft van de 20ste eeuw, toen veel straten zijn verbreed zijn en veel huizen zijn afgebroken of verbouwd, zijn veel geveltekens verloren gegaan. Met de komst van huisnummering verloren de stenen natuurlijk een deel van hun oude functie, wat niet betekent dat zij geen waarde meer zouden hebben. Er zijn vele stenen bewaard gebleven. Zo heeft het Centraal museum in Utrecht een grote collectie van oude gevelstenen en uithangborden in haar bezit. Deze liggen echter opgeslagen in een depot. Het bestuur van het UGTF is van mening dat het niet alleen een aanzienlijke verfraaiing van de binnenstad zou betekenen als deze stenen weer zouden worden teruggeplaatst, maar ook van grote betekenis zou zijn voor het leren kennen van de rijke geschiedenis van Utrecht als bisschopsstad en handelsstad. In feite vertellen de geveltekens de geschiedenis van de stad.