Het Utrechts Geveltekenfonds

Bestuur Utrechts Geveltekenfonds:

Jan Scheffer (voorzitter)
Paul Krijnen (secretaris)
Wim van Gelder (penningmeester)
Rietje de Bruijn
Cor van Ingen

Ontstaan

De stichting het Utrechts Geveltekenfonds  (UGTF) is voortgekomen uit de in 1923 opgerichte vereniging Oud-Utrecht, de historische vereniging voor stad en provincie Utrecht. Hoewel op de ledenvergadering van Oud-Utrecht al op 19 november 1975 het besluit tot oprichting van een Geveltekenfonds werd genomen, vond de daadwerkelijke oprichting pas plaats op 6 mei 1977.  In de tussenliggende periode is er door 21 vrijwilligers een inventarisatie gemaakt van de geveltekens in de binnenstad van Utrecht.
Met de vereniging Oud Utrecht werkt het UGTF nog steeds intensief samen. Zo werd in 2017 een gevelsteen over De Stijl in de Ferdinand Bolstraat gerealiseerd en verschijnen er regelmatig artikelen over activiteiten van het UGTF in het Tijdschrift Oud Utrecht.

Doelstelling

De doelstelling van de stichting het Utrechts geveltekenfonds is in de statuten als volgt geformuleerd: het handhaven, c.q. terugbrengen, restaureren en doen gebruiken van geveltekens, grenspalen en grensstenen in de ruimste zin, mede ten einde de belangstelling voor plaatselijke of algemene toestanden of omstandigheden in het verleden of de huidige toestand te bevorderen,. Het werkgebied der stichting omvat de Provincie en aangrenzende gebieden. En daarnaast: het stimuleren van de belangstelling voor geveltekens, het inventariseren, documenteren en bestuderen daarvan.

De doelstelling vertaalt zich concreet in:
– Het stimuleren/organiseren van het (her)plaatsen en/of restaureren van geveltekens;
– Het inventariseren, fotograferen, documenteren van geveltekens in Utrecht, en het doen van onderzoek naar de achtergrond en betekenis daarvan. De resultaten worden opgenomen op deze website, en gepubliceerd in artikelen en brochures.

In de praktijk ‘beperkt’ het UGTF zich tot de stad Utrecht; daar is nog heel veel te doen.

Het begrip ‘gevelteken’ wordt door het Geveltekenfonds breed opgevat. Het volgt min of meer de karakterisering van het standaardwerk over geveltekens van Van Lennep en ter Gouw. Het Boek der Opschriften (1869). Zij noemen daarin vijf typen geveltekens: gevelstenen, figuren op de gevel, afbeeldingen en opschriften op gevels en balken, uithangborden, overige afbeeldingen. Dus ‘bijvoorbeeld een houten plankje dat de nok van een dak van een boerderij siert, een uithangbord, een op de gevel geschilderde naam van een huis, maar ook een meer kostbare gevelsteen’

Activiteiten

Het bestuur van het UGTF is van mening dat  (terug) plaatsing van geveltekens niet alleen een aanzienlijke verfraaiing van de stad betekent, maar ook van grote betekenis is voor het leren kennen van de rijke geschiedenis van Utrecht als bisschopsstad en handelsstad. In feite vertellen de geveltekens de geschiedenis van de stad. 
De laatste jaren is er weer meer belangstelling voor het hebben van een gevelsteen in de gevel en worden er ook nieuwe, moderne stenen ontworpen. Dit gebeurt al dan niet in samenwerking met het geveltekenfonds.

Meteen na de oprichting zijn er verschillende activiteiten ontplooid, zoals de bovengenoemde inventarisering en documentatie van geveltekens, van verdwenen geveltekens in de stad, van huisnamen (ook de geschilderde) en de herplaatsing van een door de kunstenaar Evert van Kooten Niekerk gemaakte replica van het negentiende-eeuwse houten beeld van Hendrik IV in de gevel van het pand Mariastraat, hoek Mariaplaats.

Zeer veel werk is in de beginjaren verricht door Susanne Weide, die in1990/1991 een aantal wandelingen  langs de geveltekens van de binnenstad heeft samengesteld. Deze wandelingen zijn gebundeld in aanvankelijk twee boekjes en later (2004) in het boekje: Langs Utrechtse geveltekens, waarin een beschrijving wordt gegeven van de verschillende geveltekens. Ter gelegenheid van de presentatie van het eerste boekje heeft Susanne Weide in 1990 een tentoonstelling samengesteld: De Vergulde Druif, geveltekens uit het depot. Om ook buitenlandse bezoekers de mogelijkheid te geven kennis te maken met de fraaie gevelstenen in de binnenstad is er in 2010 is een Nederlands/Engelstalig boekje met één wandeling Utrecht in detail uitgegeven.
De boekjes Langs Utrechtse Geveltekens (12,50 euro) < en Utrecht in Detail Nederlands/Engelstalig (7,50 euro) zijn nog steeds te bestellen bij de secretariaat van het UFGT (p.krijnen@ugtf.nl).

Veel geveltekens zijn in de loop der jaren uit de stad verdwenen, m.n. door afbraak van huizen. Een deel van deze gevelstenen zijn in het Centraal Museum terecht gekomen. Het UGTF wil zoveel mogelijk de oude gevelstenen herplaatsen in de stad. Helaas is -in tegenstelling tot bijvoorbeeld Amsterdam- het museum niet erg scheutig met het terugplaatsen van stenen. Daarom zijn er verschillende er replica’ s gemaakt.

Restauratie en (her)plaatsen geveltekens, (mede) door UGTF

In de loop van de jaren heeft het UGTF meegewerkt aan restauratie en (her)plaatsen van geveltekens in allerlei vormen, zoals:
DEN TEEREN OVEN , (Oudegracht 332, 1996), IN HET STOF (Springweg 58, 1998), WAAR DEN DAAS HET PAPIER KUST (Oude Kamp 3 en 5 2001).

Sinds 2010  zijn in samenwerking met de afdeling monumenten van de gemeente Utrecht vier gevelstenen die in slechte staat waren, gerestaureerd: Koning David, spelend op de harp (Oudegracht 122), In De 3 Krone (Oudegracht 227), De Twee Koppen (Zoutmarkt, achterzijde van Choorstraat 40) en De Dri Kalckdragers (Oudegracht 242). Aan het Wed is een kopie aangebracht van het oude reclamebord van de hemdenfabriek van Gérard Murkens.

In de gevel van het oude Centraal Israëlitisch Weeshuis zijn, ter nagedachtenis aan de Joodse weeskinderen en hun verzorgers, die hier in 1942 werden weggevoerd, door beeldhouwer Richard Wendling gemaakte replica’ s van de in de Tweede Wereldoorlog verdwenen gevelstenen teruggebracht.
Ter gelegenheid van de 300 jaar Vrede van Utrecht werd in de Brandstraat aan de hand van een oude tekening door beeldhouwer Richard Wendling een replica gemaakt van een verdwenen gevelsteen, die het Vredesjaar 2013 als onderwerp had.
De fundatiesteen van het oude kantoor van het Schietschuitenveer is teruggeplaatst aan de Nieuwe kade 287-289.
De gevelsteen De Duif die op de binnenplaats van het klooster Genazzano was ingemetseld, verplaatst naar de buitenmuur aan de Jacobskerksteeg.
Aan het  Jacobskerkhof is de oude gevelsteen de Huidenhandelaren gerestaureerd door Ruud van Vliet.
Ter viering van honderd jaar de stijl is er op de oude werkplaats van Gerrit Rietveld, Adriaen van Ostadelaan 93/hoek Ferdinand Bolstraat een gevelsteen met de beroemde stoel van Rietveld, gehakt door Ruud ter Vliet, geplaatst.
Ter  gelegenheid van het Lutherjaar is in de Strosteeg een replica aangebracht van de gevelsteen, gemaakt door Ruud van Vliet, die ooit in de Lutherse kerk in de Strosteeg heeft gezeten.
In het huis Neude 38 (restaurant de Beurs) is de steen I(n) DE SWART(E) LEEU(W), die meer dan een eeuw lang verdwenen was, weer teruggebracht.

Meer informatie over deze stenen -en vele andere- vindt u terug op deze website.

Over de geschiedenis van geveltekens heeft Rietje de Bruijn voor deze website een artikel geschreven

Jaarverslagen

Jaarverslag 2013
Jaarverslag 2015
Jaarverslag 2016