Domplein – Domtoren

Op de Domtoren zijn vele geveltekens, zowel aan de zijde Servetstraat, als aan Domplein, te vinden. Van de oudste gevelsteen in Utrecht tot de nieuwste die gemaakt zijn tijdens de laatste restauratie.

Oudste gevelsteen in Utrecht

In de westwand van de toren (zijde Servetstraat) bevinden zich, links van de doorgang in de onderste geleding van het eerste vierkant, de oudste gevelstenen van de stad. De tekst van de bovenste steen luidt:

doen men screef MCCCXX en een

leijt men van mij den eerste steen

daer na MCCC en twe en tachtich

was ic wolmaect so men siet waerachtich

(Toen men schreef 1320 en 1
legde men van mij de eerste steen
daarna na 1382
was ik volmaakt zo men ziet waarachtig)

Ook de onderste steen vermeldt het stichtingsjaar:

MC ter X bis semel I

festo paulique Johanis

Turris adaptatur qua

Traiectu decoratur

(Vertaling:
In 1321, op het feest van Paulus en Johannes, is een begin gemaakt met deze toren waardoor Utrecht gesierd wordt)

De letters ‘eco’ staan op een ingevoegd vierkant steentje. Er is geen reden om te twijfelen aan de juistheid van de data die het begin (1321) en de voltooiing (1382) van de bouw  aangeven. Toch is er na 1382 nog gewerkt aan de toren om de laatste details aan te brengen.
Jacob van Oudshoorn, de deken van het domkapittel, later bisschop en Gisbertus van Everdingen, de oudste domkanunnik hebben de eerste steen van de domtoren gelegd. Niet iedereen was enthousiast over de bouw van de nieuwe toren. Zo heeft Geert Grote een tractaat tegen de bouw geschreven Contra Turrim Trajectensem (Tegen de Utrechtse Toren). In zijn tractaat vergelijkt hij de bouw van domtoren met de bouw van de toren van Babel, die hij dus beschouwt  als een staaltje van hoogmoed. Het geld voor de bouw zou volgens hem nuttiger besteed zijn aan de armen en de behoeftigen.
De bouw van een nieuwe domtoren was noodzakelijk, omdat in 1308 het torengebouw, dat diende als poortgebouw van de oude romaanse Domkerk van bisschop Adelbold II, was ingestort. De nieuwe toren zou tevens moeten dienen als verdedigingsfort voor de bisschop van Utrecht en als gevangenis. Er is dan ook niet geluisterd naar Geert Grote.

Consoles
Aan de kant van het Domplein bevinden zich op de eerste en tweede tracé consoles.
Sinds in ieder geval 1930 maken deze beelden deel uit van de Domtoren (Zie afbeelding in Utrecht in Woord en Beeld, jrg 6 (1930-1931), nr 1, p.20). Het kan zijn dat deze consoles zijn gemaakt ten tijde van de grote restauratie (1901-1931) van de Domtoren. Beeld-/steenhouwers kregen toen de vrijheid om enkele nieuwe beeldhouwwerkjes toe te voegen.

Kapitelen zijde Servetstraat
Tijdens de laatste restauratie (2019-2024) werden verschillende nieuwe beeldhouwwerkjes toegevoegd, een oude traditie die (zie boven) ook bij eerdere restauraties werd toegestaan.

Links boven, ca 20 meter hoogte
Hoofd van een man met ronde bril.
Het hoofd stelt de restauratiearchitect, Erik Jan Brans, voor die met pensioen ging en die in juli 2023 het stokje overdroeg aan opvolgster Karlijn de Wild. Het is een eerbetoon aan hem, gemaakt door Jelle Steendam. Meer informatie: https://beeldhouwerijblog.nl/restauratie/domtoren/

Rechtsboven, ca 20 meter hoogte
Wolvenjacht
Rechts een wolf, en links van hem een man met een verrekijker, een fotograaf en een vrouw met een jachtgeweer, die hem dreigt neer te schieten. Aan de andere zijde van het blok staat iemand met een protestbord (“Weg Wolf”), en achter hem verschuilt zich een wolf met een hoge hoed.
Gemaakt door Koen van Velzen.
Meer informatie: https://beeldhouwerijblog.nl/restauratie/domtoren/

Aan de zijde van het Domplein zijn ook nog enkele kleine beeldhouwwerkjes in blindtraceringen toegevoegd tijdens de laatste restauratie.

Op de noord-west hoek van de toren (op ca 40 meter hoogte), is op een pinakel een ‘wolkenmannetje’ met een sneeuwbal in zijn hand, aangebracht. Deze is heel klein en moeilijk te zien vanaf de straat.
In de blog wordt er het volgende over gezegd: ”Het idee erachter is dat de toren zichzelf nu kan verdedigen. Iedereen die kritiek heeft op deze restauratie van de Domtoren kan een sneeuwbal van boven verwachten. Ik had alleen niet verwacht dat juist déze hoek van déze grote wimberg naar het Stadhuis gericht zou zijn”.

Meer informatie over deze nieuwe beeldhouwwerkjes in deze blog.

Beeldjes in de onderdoorgang (Jacob van Eyckpassage)
Links vanaf de Servetstraat, twee consoles, waarschijnlijk aangebracht tijdens de restauratie 1901-1931.

Bovenin de onderdoorgang zijn in de blindtraceringen dieren verwerkt. Misschien ook een toevoeging uit de grote restauratie 1901-1931?

Links vanuit de Servetstraat

Rechts vanuit de Servetstraat

Bij de afronding van de restauratie werd een nieuwe gevelsteen geplaatst:
REST.
2019
2024

De allerlaatste steen van de restauratie van de Domtoren werd op 14 oktober 2024 ingemetseld door kinderen van de Pieterskerkhofschool, samen met wethouder Dennis de Vries.
De steen bevindt zich aan de kant van het Domplein, helemaal links op de toren.

Alle foto’s, met uitzondering van de oudste gevelsteen en het ‘wolkenmannetje’, zijn gemaakt door John van Erve.